Image Image Image Image Image Image Image Image Image Image
Do góry

Top

Nie skomentowano

Trzebnica w słowniku geograficznym z roku 1880

Trzebnica w słowniku geograficznym z roku 1880

W jakiej sytuacji politycznej był wtedy Śląsk? W 1740 r. Król Prus Fryderyk II Wielki najechał Śląsk i wcielił do Królestwa Prus. Od 1763 r. Śląsk stał się ważną gospodarczo częścią Prus. Prusacy sprowadzili na te ziemie niemieckich kolonistów i dążyli do zniemczenia wszystkich dziedzin życia. Po 1871 r., kiedy Śląsk wraz z całymi Prusami stał się częścią cesarstwa niemieckiego prowadzona była ostra polityka germanizacyjna zwana „Kulturkampf”. W tym okresie Śląsk rozwinął się gospodarczo, powstały kopalnie, huty, połączenia kolejowe. O dążeniu Polaków do przyłączenie Śląska do Polski dowodzą trzy kolejne powstania śląskie (1919-1920-1921). Gdy w 1921 r. przeprowadzono na terenie Górnego Śląska plebiscyt narodowy, ponad 40 % ludzi, po tylu latach oderwania od Macierzy, opowiedziało się „za Polską”.

Słownik geograficzny królestwa polskiego i innych krajów słowiańskich wydany w 1880 r. pod redakcją: Filipa Slimierskiego, redaktora Wędrowca, magistra nauk fizyczno-matematycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej, Bronisława Chlebowskiego, magistra nauk filologiczno-historycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej i Władysława Walewskiego, obywatela ziemskiego, kandydata nauk dyplomatycznych uniwersytetu dorpackiego, podaje takie informacje o Trzebnicy (przytaczam w oryginalnej wersji językowej)

Trzebnica. także Trebnice. niem. Trebnitz, w dok. z r. 1202 Trebnyc, 1209 Trebnich. 1250 Trebnit villa forensis, w XIV w. Trebnicz, miasto powiatowe regencyi wrocław­skiej, o 31 mili na płn. od Wrocławia, na płn. stoku pasma wzgórz Trzebnickich, pod 51° 18′ l” szer. płn. i 34° 46′ 42″ dłg. wsch., wznies. 406 st. npm., w dolinie śród wzgórz, nad pot. Polską Wodą („Schaetzke”, rzeczka), lewym dopł. Baryczy. Posiada kościół parafii rz.-kat. (poklasztorny) z relikwiami św. Ja­dwigi, kościół parafii ewangielickiej, synagogę, szkoły katol. i ewang., trzy domy przytułku dla ubogich, więzienie karne, urząd powiatowy, sąd, urząd poczt., browar, kilka fabryk, 373 dm., 4920 mk. (2320 męż., 2600 kob.) a co do wyznania: 3129 ew., 1699 kat., 88 żyd. Do miasta należy 862 ha (638 roli, 32 łąk i 69 lasu). Przeciętny dochód z ha roli 39’50 mrk, z ha łąk 50’92, z ha lasu 9’40. Trzebnica jest starożytną osadą. Nazwa ma jakoby wskazywać na istniejącą tu w czasach przedchrześcijań­skich świątynię i składane w niej ofiary. Wielkie cmentarzysko w pobliżu Trzebnicy we wsi Mossel, z którego już od kilku wieków wydo­bywają mnóstwo urn, świadczy o dawnem zaludnieniu tych okolic. Trzebnica stanowiła nie tylko religijny, ale i handlowy centr dla okolicy, posiadającej tu swe targowisko, które przed rozwinięciem się Wrocławia miało większą zapewne doniosłość. Na rozwój osady wpłynęło wielce założenie tu w r. 1202 (1203?) klasztoru cystersek przez ks. Hen­ryka Brodatego za staraniem jego żony Ja­dwigi (córki Bertolda, margr. badeńskiego). Wraz z zakonnicami Niemkami przybyli księża niemieccy, a następnie napływali osadnicy, niemieccy przeważnie. W r. 1290 otrzymuje Trzebnica prawo miejskie nowotarskie. W r. 1341 potwierdzoną została sprzedaż połowy wójtowstwa. W r. 1430 husyci złupili miasto i spalili klasztor. W czasie wojny 30-letniej zakonnice, schroniły się w granice Pol­ski. Pożary niszczyły miasto w latach: 1456, 1505, 1511, 1534. Zaraza zabrała w 1568 r. około 1600 ofiar. Kwitnął tu przemysł sukienniczy; liczono do 90 majstrów. Na po­czątku obecnego wieku przemysł ten upadł. Powstała po 1810 w murach klasztornych wielka przędzalnia wełny. Kościół ewang., pierwotnie kaplica p.w. św. Piotra i Pawła, założony został w r. 1139; prawo patronatu oddano następnie klasztorowi. W r. 1525 zo­stał ewangielickim. Katolicy odebrali go w r. 1671 i posiadali do 1709 r., w którym znowu zwrócili ewangielikom. W kościele poklasztornym mieszczą się gro­by: ks. Przemysława (najstarszy syn Konra­da mazow.), Konrada (syna Henryka Broda­tego i Jadwigi ks. holsztyńsko-oldenburskiej). Najważniejszą instytucyą kościelną w Trzebnicy był klasztor cystersek, założony w r. 1202 p.w. P. Maryi i św. Bartłomieja przez ks. Jadwi­gę, żonę Henryka Brodatego, i uposażony hojnie przez tegoż księcia, jego następców, bisk. poznańskich, arcybisk. gnieźnieńskich. Przy klasztorze wzniesiono kościółek p. w. św. Bartłomieja (potem dodano św. Jadwigę), nazwany w dokum. z r. 1209 macierzystym (materna). W 1202 r. już jest przełożona (Pietrussa) i zakonnice, sprowadzone z kla­sztoru w Kitzingen, w którym wychowywała się ks. Jadwiga. Budowa została ukończoną ostatecznie r. 1219. Koszt wynosił 30,000 grzyw. Księżna nadała klasztorowi swój dar ślubny od męża, dobra Schawoine (400 włók). Z początku bywało po 100 zakonnic, w XIV w. jest 120. Do XVI w. przełożonemi bywa­ją zwykle księżniczki z domu piastowskiego. Już w 1241 r. klasztor posiada 28 wsi i dzie­sięciny. Około 1000 osób żyło z funduszów klasztoru. Zapewne po założeniu klasztoru bogate uposażenie dostarczało środków za­konnicom do rozszerzenia zarówno gmachu klasztornego, jak i pierwotnego kościoła. Po­żary i zniszczenie w czasie napadu husytów i podczas wojny 30-letniej, tudzież wywoły­wane przez to częste restauracye i przebu­dowy, zatarły pierwotne cechy budowli. Nie­które jednak części przechowały jeszcze swe ostrołukowe formy. Klasztor po zniesieniu w r. 1810 przerobiony na przędzalnię wełny, mieści od r. 1857 dom poprawy. Główną ozdobą kościoła są grobowce fundatorów: księżnej a następnie św. Jadwigi, sarkofag marmurowy w stylu rococo, w środku nawy kościelnej, bogato ozdobiony i obwieszony wotami i lampami. Po kanonizacyi w r. 1267 wydobyto z grobu kości księżnej i umieszczo­no w okazałym grobowcu ostrołukowym, w umyślnie zbudowanej kaplicy. Grobowiec ten nie istnieje. Przechował się w bocznej części kościoła pomnik bez napisu, będący niewątpliwie pierwotnym grobowcem księżnej. Przedstawia on postać kobiecą w całej osobie. W 1450 r. biskup wrocławski Piotr Nowak odbywa w gronie prałatów uroczy­stą pielgrzymkę do grobu świętej. Część wierzchnia czaszki zamknięta jest oddzielnie w srebrnym relikwiarzu.

Liczni pielgrzymi z Wielkopolski i okolic Krakowa przybywa­ją corocznie do grobu patronki. Przed wiel­kim ołtarzem mieszczą się grobowce Henryka Brodatego i jego przyjaciela, w. mistrza krzy­żackiego Konrada de Feuchtwangen. Kla­sztor, jakkolwiek niemiecki, zostawał pod względem kościelnym w zależności od kościo­ła polskiego, jak i cały Szląsk. Jeszcze w r. 1378 papież Grzegorz Xl poleca oficyałowi i kanclerzowi poznańskiemu Damianowi roz­strzygnąć spór między klasztorem a braćmi z Ołoboku. Sprawa toczyła się w Poznaniu (Kod. Wielkop., Nr. 1734 i 1749). Rozsze­rzona śród okolicznej ludności polskiej cześć dla św. Jadwigi, polskie pochodzenie całej fundacyi, sprawiały, iż wiele Polek wstępowało do klasztoru i że niechętnie znoszono obecność Niemek i niemieckich przełożonych, które miały swych protektorów w opatach lubiąskich, książętach na Oleśnicy i cesa­rzach. Wpływ protektorów uwydatniał się zwłaszcza przy wyborach przełożonej. Gorszące życie Niemek i jawne sympatye dla pro­testantyzmu, przechyliły szalę przewagi moralnej na stronę Polek. W r. 1610 ksieni Marya Luck przyjmuje protestantyzm a 4 zakonnice uciekają. W r. 1668 ksienią zostaje Krystyna Pawłowska a tylko 4 zakonnice (na 31) mają nazwiska niemieckie.

Trzebnicki powiat regencyi wrocławskiej, ma 141/2 mil kwadr, obszaru, obejmuje on część płn. zachód, rozgałęzień wyżyny szląskiej, która w postaci pasma gór Kocich albo Trzebnickich rozgranicza dorzecze Odry i Baryczy. Najwyższy punkt pasma tego w Boleszynie (Pollentschin) sięga 260 mt. Pomi­mo nieznacznego wzniesienia, pasmo to odznacza się malowniczością, dzięki pięknym lasom bukowym i brzozowym. Pięknością położenia odznaczają się okolice Trzebnicy, Obernigku (Oborniki) i Urazu. Słabe źródła mi­neralne znajdują się w Obernigku i Skarszynie. Gleba średnio żyzna, wydaje wiele zboża i owoców (wiśnie zwłaszcza). Prócz rolnic­twa rozwiniętą jest hodowla owiec i wyrób spirytusu. Kuźnice miedzi znajdują się w Masslisch-Hammer a fabryka wełny drzewnej w Polnisch-Hammer. Ogólny obszar powiatu, wynoszący 81,979 ha, rozpada się na 52,104 ha roli, 7147 ha łąk i 17,503 ha lasów, średni i czysty dochód z ha roli wynosi 19’97 mrk, z ha łąk 22’72, z ha lasu 5’09 mk. Do miast należy 983 ha (730 roli, 69 lasu), do gmin wiejskich 36,648 ha (27,685 roli, 3999 łąk, 2087 lasu), do większej własności 44,350 ha (23,639 roli;. 3109 łąk, 15,347 lasu). Do wię­kszej posiadłość; zaliczono też trzy obszary lasów rządowych i obręb leśny Bluecherwald (1201 ha, w tem 1130 lasu), w par. kat. Schawoine, nadleśnictwo Kathol. Hammer (5165 ha, w tem 5048 lasu), w tejże parafii i nadleśnictwo Kuhbrueck (2999 ha, w tem 2664 ha lasu), w par. Bukowicze (Oberfrauenwaldau). Ludność powiatu (w r. 1885) wynosiła 51,848 a w r. 1871 było 52,530; domów było 7165 i gospodarstw 12,401. W miastach Trzebnica i Stróża mieszkało 5558; w gminach wiejskich 36,672, na obszarze większej własności 9618. Śród ludności przeważają ewangielicy (40,674), po nich idą katolicy (11,292) i żydzi (133), innych wyznań było 25. Katolików w miastach było 1764, we wsiach 7702 i na obszarach więk. posiadał. 1926.

Ciekawostką dla nas jest informacja z 1877 r. – o pierwszych konnych tramwajach we Wrocławiu (jeździły do 1910 r.). O zajazdach i hotelach, do których wjeżdżało się pojazdami konnymi świadczy piękna kolorowa pocztówka przedstawiająca hotel „Pod Koroną Książęca” w Trzebnicy, przylegający do klasztoru. Również zaskoczenie wywołuje długi stawek usytuowany przed bazyliką. Jak wyglądały w Trzebnicy wtedy domy podcieniowe – z charakterystycznym wielosłupowym podcieniem wysuniętym przed zasadniczą część budynku – widzimy na zdjęciu (zbieg obecnych ulic Daszyńskiego i Kościelnej) i na obrazie Haislera (róg ul. Daszyńskiego i rynku). Miały one konstrukcję szkieletową z drewna, wypełnioną czerwoną cegłą lub otynkowaną. Liczba słupów w podcieniu świadczyła o zamożności gospodarza.

Trzebnica dzięki uzyskaniu kolejowego połączenia z Wrocławiem – 1 grudnia 1886 r., aż do wybuchu I wojny światowej, przeżywała najbardziej dynamiczny od XIII w. okres rozwoju. W 1888 r. Otto Müller otworzył dom zdrojowy „Hedwigsbad”. Już w pierwszym roku działalności gościło tu ponad 4000 kuracjuszy. Powstanie uzdrowiska, w zasadniczy sposób przyczyniło się do wzrostu liczby osób osiedlających się w mieście. Trzebnicę na miejsce stałego pobytu wybierali często emerytowani wrocławscy urzędnicy. Dla nich budowano domy w nowo powstających od początku XX w. dzielnicach willowych. Poza tym uzdrowisko powodowało rozwój budownictwa pensjonatowego, nowe domy budowali miejscowi lekarze uzdrowiska i szpitala maltańskiego prowadzonego przez siostry boromeuszki. Dla zdrojowych gości powstaje w 1886 r. nowy ceglany kościół w Lesie Bukowym, w 1889 r. nowa „Poczta cesarska” przy obecnej ul. św. Jadwigi i hotel kuracyjny w 1905 r. Bogacące się miasto zakłada w 1888 r. w północnej części obecnej ul. Polnej i M. Konopnickiej, park, dziś widoczny tylko w reliktach zieleni. Powstaje nowy budynek sądu, urzędu powiatowego (nieistniejący obecnie) i szkoły ewangelickiej, a w 1902 r. szkoły gospodarstwa domowego sióstr boromeuszek obok stawu na południe od klasztoru. Instytucje takie, jak poczta, sąd, szkoła opuściły budynki klasztorne, uzyskując osobne siedziby. Ozdobny plac klasztorny przestaje pełnić funkcję jedynego reprezentacyjnego, którym był jeszcze w momencie ustawiania na nim pomnika ofiar wojny w 1871 r. Funkcję tę przejmuje plac usytuowany na południe od skrzyżowania ulic Żołnierzy Września i Obrońców Pokoju, gdzie w 1900 r. ustawiono pomnik Fryderyka Wilhelma. Skwer powstaje także przy zabudowywanej gęsto na przestrzeni wieków drodze wrocławskiej (obecnej ul. Ks. W. Bochenka), na skrzyżowania z ul. 1 Maja. Tu w 1906 r. ustawiono pomnik generała Seydlitza. W tym okresie rozwija się lokalny przemysł – powstają: gazownia, rzeźnia, cegielnia przy szosie wrocławskiej i milickiej.

Zbigniew Lubicz-Miszewski

Skomentuj